Ένοικοι σε δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης στα Ιωάννινα: περιθώριο ή ένταξη - Κόντος, Γεώργιος-Ραφαήλ (2025)
Πάνω από μισό αιώνα μετά τις κορυφαίες πραγματείες του Moscovici (1973) για τη θεωρία των κοινωνικών αναπαραστάσεων και του Goffman (1963) για τη θεωρία του στίγματος, η παρούσα εργασία έρχεται να τις συνδέσει και να τις αξιοποιήσει με στόχο να μελετήσει το πολυδιάστατο ζήτημα της ψυχικής ασθένειας. Η εν λόγω μελέτη με τίτλο «Ένοικοι σε δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης στα Ιωάννινα: περιθώριο ή ένταξη» πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του δι-ιδρυματικού μεταπτυχιακού προγράμματος «εφαρμοσμένη-κλινική κοινωνιολογία και τέχνη» του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε σύμπραξη με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και αποτελεί μια προσπάθεια διερεύνησης αφενός των βιωμάτων εκείνων των ατόμων που διαμένουν σε δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης των Ιωαννίνων, και αφετέρου των στάσεων και των αντιλήψεων των κατοίκων της πόλης για τη ψυχική ασθένεια. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι να αναδείξει τις κοινωνικές και προσωπικές διαστάσεις της ψυχικής ασθένειας, να εξερευνήσει τις πρακτικές που ακολουθούνται στις δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης για την κοινωνική επανένταξη των ψυχικά πασχόντων υποκειμένων και να φωτίσει τους μηχανισμούς και τις ιδέες που συμβάλλουν στην πρόσληψη της ψυχικής ασθένειας και στη παραγωγή του κοινωνικού στίγματος. Κύριο ερευνητικό εργαλείο αυτής της έρευνας αποτελεί η ημιδομημένη συνέντευξη, μέσω της οποίας θα διερευνηθούν οι παραπάνω θεματικές. Τα ευρήματα της έρευνας υπογραμμίζουν την επίμονη παρουσία του κοινωνικού στίγματος, το οποίο λειτουργεί ως βασικό εμπόδιο για την πλήρη αποδοχή και την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με ψυχικές διαταραχές. Παρά τις βελτιώσεις στις ψυχιατρικές υπηρεσίες και τις προσπάθειες αποασυλοποίησης, οι ένοικοι των δομών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν αισθήματα απομόνωσης και περιορισμένης αυτονομίας. Παράλληλα, αναδεικνύονται από τη μία οι καλές πρακτικές των δομών κοινοτικής φροντίδας καθώς και το φαινόμενο του νεοϊδρυματισμού από την άλλη. Οι κάτοικοι των Ιωαννίνων εμφανίζουν ποικίλες στάσεις, από κατανόηση και υποστήριξη έως προκατάληψη και φόβο, με την εκπαίδευση και την προσωπική εμπειρία να παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτών των αντιλήψεων. Η μελέτη συμβάλλει σημαντικά στη διερεύνηση των εν λόγω θεματικών και ανοίγει τη συζήτηση για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση και την ανάγκη για κοινωνικές, κρατικές και άλλες πρωτοβουλίες που θα προωθήσουν την ενδυνάμωση και την επανένταξη των ψυχικά πασχόντων υποκειμένων, την άρση του κοινωνικού στίγματος και τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της ψυχικής υγείας. Τέλος, θέτει υπό αμφισβήτηση τους κοινώς αποδεκτούς τρόπους επικοινωνίας όσον αφορά στο θέμα της ψυχικής ασθένειας, συνδέοντας τα γλωσσικά σχήματα που χρησιμοποιούνται με τις αντιλήψεις που τα συνοδεύουν μέσω της θεωρίας των κοινωνικών αναπαραστάσεων και αναδεικνύοντας τους μηχανισμούς που συμβάλλουν στη παραγωγή του κοινωνικού στίγματος.