Ο θεός Απόλλων μια αμφίσημη προσωπικότητα στην αρχαία ελληνική γραμματεία: φιλολογικές μαρτυρίες κατά την αρχαϊκή και κλασική περίοδο - Μανιός, Στυλιανός (2020)
Αφόρμηση για την εκπόνηση της εργασίας υπήρξε ένα μυθικό γεγονός που είχε κεντρίσει την προσοχή μου, όταν μελετούσα την Ιλιάδα σε εφηβική ηλικία. Επρόκειτο για την ομηρική σκηνή της σύγκρουσης του Διομήδη με τον Απόλλωνα. Μία σύγκρουση που θίγει το θέμα της ύβρεως, το δίλημμα της ανωτερότητας του Φοίβου ή της Αθηνάς (η οποία συμπαραστεκόταν στον Αχαιό ήρωα) καθώς και το ζήτημα του διαχωρισμού θεϊκού και θνητού κόσμου, κάτι που δε γινόταν αντιληπτό από τους υπόλοιπους Ολύμπιους θεούς. Για το Φοίβο, η απόσταση αυτή έπρεπε να είναι διακριτή, όπως μαρτυρεί το απόλυτο δελφικό παράγγελμα «ΓΝΩΘΙ ΣΕΑΥΤΟΝ», που καλεί τον άνθρωπο να έχει επίγνωση των ορίων του. Η εν λόγω έρευνα καταπιάνεται με τον περισσότερο πολυδιάστατο και αμφιλεγόμενο θεό της ελληνικής αρχαιότητας, τον Απόλλωνα, του οποίου ο χαρακτήρας επηρέασε βαθιά την εξέλιξη της μυθοπλασίας της Ιλιάδας. Τη συνεισφορά του στην εξέλιξη του έπους ακολουθεί η αντιπαραβολή με την ευρύτερη μυθική του υπόσταση και με την παρουσία του στις γραμματειακές πηγές της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου της ελληνικής αρχαιότητας. Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι ο εντοπισμός κοινών παρανομαστών αλλά και αντιφάσεων στην προσωπικότητά του, που σχετίζονταν με τις διαφορετικές παραδόσεις και ποιητικές επινοήσεις του θεού. Ο Απόλλων ήταν ο βασικός υπερασπιστής της Τροίας, η αντίρροπη δύναμη στην Αθηνά που υποστήριζε τους Αχαιούς. Αρχικά, επιχειρείται διεξοδική παρουσίαση της δράσης του θεού στην Ιλιάδα (ραψωδίες Α, Β, Δ, Ε, Ξ, Ο, Π, Υ, Φ, Χ, Ω), τόσο μέσω των σκηνών στις οποίες συμμετείχε ενεργά, όσο και μέσω αναφορών που γίνονται σ’ αυτόν. Στη συνέχεια, η παρουσία, ο ρόλος και οι ιδιότητές του ομηρικού Φοίβου αντιπαραβάλλονται με αυτές του θεού όπως εμφανίζεται στις γραμματειακές πηγές από τον 7ο έως τον 4ο π.Χ. αι. Οι επικρατέστερες από αυτές είναι οι Ιστορίες του Ηροδότου, οι Παιάνες του Πινδάρου, οι Ομηρικοί Ύμνοι, τα μεθομηρικά έπη, οι Ευμενίδες του Αισχύλου, η Άλκηστις και ο Ορέστης του Ευρυπίδη. Το ζητούμενο είναι να διαπιστωθεί αν ο Εκάεργος Απόλλων είναι ταυτόχρονα και Αιγλήτης Φοίβος. Η αναλογική αυτή εξέταση αποσκοπεί στην προβολή της εξέλιξης του θεού κατά την αρχαιότητα, μέσα από μία υπερπληθώρα διαφορετικών προσωνυμίων που τον αντιπροσώπευαν και τα οποία του αποδίδονταν από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Τα περισσοτερο δημοφιλή ήταν: Λοξίας, Πύθιος, Νόμιος, Σμινθεύς, Κιθαρωδός, Χρυσολύρης, Μουσηγέτης, Ακερσοκόμης, Κουροτρόφος, Μοιραγέτης, Πύθιος, Παιάν, Επικούρειος, Ούλιος, Ιήϊος, Αλεξίκακος, Αποτρόπαιος, Ακέσιος, Εκατήβολος, Λοίμιος, Δελφίνιος, Αρχηγέτης, Δωματίτης, Ασγελαίος, Δήλιος, Λύκειος και Διδυμαίος. Ειδικότερα, θα γίνει απόπειρα επαλήθευσης των κοινών, διαχρονικών και πάγιων γνωρισμάτων του ιλιαδικού Φοίβου και του θεού όπως αυτός εμφανίζεται στις γραμματειακές πηγές. Έπειτα, θα παρουσιαστούν οι ασυνέχειες και οι ασυμφωνίες στα χαρακτηριστικά του, όπως αυτές διαφαίνονται στις παραπάνω εξεταζόμενες πηγές (Όμηρος, τραγικοί ποιητές, λυρική ποίηση) και οι οποίες συχνά διαψεύδουν τη θεμελιώδη εικόνα που έχουμε σχηματίσει για το θεό. Εντέλει, θα γίνει προσπάθεια άρσης αυτών των αντιφάσεων, όπου αυτό είναι εφικτό.