Σχεδίαση μοντέλου κατεργασίας υλικών στα πλαίσια της βιωματικής εκπαίδευσης νέων σχεδιαστών: πείραμα μελέτης κεραμική/πλαστικές τέχνες - Ταμπάκης, Δημήτρης (2019)
Η παρούσα εργασία αποτελεί μια πειραματική έρευνα γύρω από την εκπαίδευση των νέων σχεδιαστών και την σχέση τους με κατασκευαστικές τέχνες. Αρχικά μελετάται η αναγκαιότητα για πρακτικές εμπειρίες σε πανεπιστημιακά τμήματα που δεν έχουν την δυνατότητα παροχής εργαστηρίων και για τμήματα που οι φοιτητές διστάζουν να χρησιμοποιήσουν τα υλικά και τα εργαλεία τα οποία διαθέτουν από τα πανεπιστήμια που φοιτούν. Ερευνώντας αυτό που αναφέρθηκε ως πρακτική εμπειρία χρειάζεται να αποδομήσουμε την διαδικασία μέσω της οποίας ο τεχνίτης αποκτά ενσώματη αισθητηριακή γνώση και την ανάδραση του με το υπό σχεδίαση αντικείμενο που κατασκευάζει. Η συνεχής αυτή ανάδραση με το υλικό, το εργαλείο και το τέχνημα προσφέρει στον τεχνίτη ένα κύκλο φαινομένων που μόνο μέσω της πρακτικής μπορεί να ανακαλύψει. Η συνεχής συνδιαμόρφωση του ίδιου και των τεχνημάτων που κατασκευάζει του δίνει την δυνατότητα να παρατηρήσει τα στάδια εξέλιξης μιας ιδέας, να ανακαλύψει ευκαιρίες σχεδίασης, να μελετήσει εξονυχιστικά τις ιδιότητες και τον τρόπο εκμετάλλευσης των υλικών και να διαμορφώσει ένα τρόπο σκέψης που βασίζεται στα μέσα και την συνθήκη στην οποία βρίσκεται. Η αναγκαιότητα εμφανίζεται ακριβώς σε αυτό το γεγονός καθώς μέσα από παρατήρηση της σχέσης νέων σχεδιαστών με τους τεχνίτες που επρόκειτο να υλοποιήσουν το υπό σχεδίαση αντικείμενο εντοπίζεται ότι οι περισσότεροι σχεδιαστές σχεδιάζουν αντικείμενα που χρειάζονται επανασχεδιασμό απ' τους τεχνίτες για να μπορέσουν να υλοποιηθούν. Μέσω της χειροτεχνίας (craft) ο τεχνίτης συνδέει όλες τις αισθητικές προδιαγραφές με τους κατασκευαστικούς περιορισμούς όπως επίσης και την αρχική πρόθεση του με την ανταπόκριση του υλικού και του εργαλείου προς αυτό. Τα τεχνήματα συνδυάζουν την λειτουργικότητα και τα εικαστικά μέσα αναδεικνύουν μια νέα μορφή έκφρασης. Μέσω των τεχνημάτων είναι δυνατόν να κατανοήσουμε το παρελθόν ενός τεχνίτη αλλά και αντιλήψεις, νοοτροπίες, συμπεριφορές, τρόπους παραγωγής και κατανάλωσης κοινωνικών ομάδων που αποτελούν φορείς παράδοσης και ταυτότητας. Όταν στο εννοιολογικό “όραμα” (the ideation context) συνδυάζονται και τα φυσικά υλικά, η δημιουργικότητα, η δεξιοτεχνία, η ευρηματικότητα, το υπό σχεδίαση αντικείμενο έχει συνοχή (Mahoney 2000). Μέσω της ένταξης της χειροτεχνίας στο πρόγραμμα σπουδών μιας σχεδιαστικής σχολής μπορούν οι φοιτητές να αρχίσουν να καλλιεργούν την δική τους εσωτερική “νοητική απεικόνιση” και να την διαμορφώσουν μέσω φυσικών υλικών κατανοώντας τη σχέση μεταξύ σχεδίου και τελικού αντικειμένου και την φυσική ανάδραση των κινήσεων τους σε μια φόρμα. Η γνώση των ιδιοτήτων που διέπουν τα υλικά μέσω της πρακτικής, αποτελεί για τον σχεδιαστή αναπόσπαστο στοιχειό για την αποτελεσματικότητα των πράξεων του. Στόχος της διπλωματικής αυτής έρευνας είναι να δομηθεί ένα πρωταρχικό μοντέλο που θα μπορεί να ενσωματωθεί σε σχολές σχεδιασμού ενδυναμώνοντας την “σωματοποίηση” αντιληπτικών και γνωστικών διεργασιών μέσω της επαφής με υλικά, και ερευνήθηκε η μαθητεία των τεχνιτών και οι αρχές των μοντέλων βιωματικής μάθησης. Τα βιωματικά μοντέλα μάθησης υποδεικνύουν τρόπους εκμετάλλευσης πόρων που διατίθενται προς ανάπτυξη δεξιοτήτων ανεξαρτήτως πλαισίου μαθήματος βοηθώντας τις προσωπικές πρακτικές και την διαμόρφωση προσωπικής ταυτότητας. Η μάθηση είναι βασισμένη στο παραγόμενο έργο, ενταγμένο σε ένα project όπου είναι η αρχή ενός πεδίου, όπως π.χ. στην κεραμική τέχνη. Τα βιωματικά αυτά μοντέλα χαρακτηρίζονται από ρευστότητα και ελαστικότητα καθώς ο κάθε φοιτητής ή η κάθε ομάδα έχει διαφορετική δυναμική και ο στόχος εδώ είναι ο καθένας να προσεγγίσει “το έργο” συνδέοντας το με ένα κύκλο ενδιαφερόντων του. Μελετήθηκαν τρία διαφορετικά μοντέλα βιωματικής μάθησης: project based learning, action research και project based research και καταγράφηκε ο τρόπος που μοντελοποιείται μια τέτοια μορφή άσκησης, η προσέγγιση και η μέθοδος του καθοδηγητή, η ροή της άσκησης και οι τρόποι παρατήρησης και καταγραφής. Το πεδίο που επιλέχθηκε για το πείραμα είναι από την περιοχή των πλαστικών τεχνών και ειδικότερα από τη κεραμική εφαρμοσμένη τέχνη. Αυτή η μορφή χειροτεχνίας όπως και όλες οι σχετικές τέχνες, χρειάζονται ένα μεγάλο χρόνο πρακτικής ώστε να μπορέσει ένας άπειρος τεχνίτης να γίνει έμπειρος. Μετά από πολύχρονη προσωπική μου μαθητεία στο εργαστήριο έμπειρου κεραμίστα, επέλεξα την προσιτή τεχνική του “προπλάσματος” και του καλουπιού ως την τεχνική που δίνει την δυνατότητα παραγωγής πολλών αντιγράφων. Οι εφαρμογές προπλάσματος και καλουπιού, έχει διαπιστωθεί από την εμπειρία ότι επίσης διευκολύνουν στην κατανόηση του “αρνητικού χώρου” από τους (άπειρους ως προς την τεχνική) προτεινόμενους συμμετέχοντες των πειραμάτων. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του πειραματικού μοντέλου που ακολουθήθηκε, καθορίστηκαν κατά την διάρκεια πρότερης προσωπικής πρακτικής-έρευνας με τα υλικά του πηλού και του γύψου. Διερευνώντας τις τεχνικές της “κεραμικής” (τέχνης) επιλέχθηκε μια απλή μέθοδος εφαρμογής ώστε να μπορέσει ο/η άπειρος σχεδιαστής να μορφοποιήσει μια συγκεκριμένη σε όγκο μάζα πηλού η οποία κατόπιν της επεξεργασίας της θα προορίζεται για την διαδικασία του καλουπώματος με γύψινο καλούπι. Κατόπιν περαιτέρω πειραματισμού επιλέχθηκαν τα ανάλογα εργαλεία, οι τεχνικές και τα βήματα για τη διαδικασία του πήλινου προπλάσματος και ο τρόπος μίξης και εφαρμογής του γύψου σε αυτό. Οι βιωματικές μαθήσεις δεν στοχεύουν σε ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα. Ο σκοπός τους είναι “ασαφής” (ill structured) έτσι ώστε οι φοιτητές να διευρύνουν μια δεξιότητα και να αναπτύξουν μεταγνωστικά ευρήματα. Επιλέχθηκε κατά τη συνολική πορεία των διαδικασιών το έργο να δέχεται παρεκκλίσεις, έτσι ώστε η εργασία να μπορέσει να είναι δημιουργικά ελεύθερη. Οι περιορισμοί που προέκυψαν κατά τη διεξαγωγή των πειραμάτων ήταν καθαρά τεχνικής φύσης και προέρχονταν κυρίως από τις ιδιότητες του εκάστοτε υλικού σε σχέση με την εκάστοτε χειροτεχνία όπου αυτό εφαρμόζονταν. Δομώντας την άσκηση και επιλέγοντας τα εργαλεία, το υλικό, τα βήματα, τους περιορισμούς, το χρονικό πλαίσιο, την τοποθεσία και τον τρόπο παρατήρησης των συμμετεχόντων (βίντεο), αναδύθηκε η ανάγκη καταγραφής των στοιχειών για την κεραμική τέχνη και την χρήση του πηλού. Τα στοιχειά αυτά αποτυπώθηκαν σε έντυπη μορφή (χάρτης υλικού) ώστε να χρησιμοποιηθούν από τους συμμετέχοντες ως μια μικρής κλίμακας βιβλιοθήκη πληροφοριών για μια περαιτέρω προσπάθεια δημιουργίας κεραμικών αντικειμένων (σε συνεργασία με έναν κεραμίστα-κατασκευαστή). Η άσκηση χωρίζεται σε δυο κύρια μέρη: την “μορφοποίηση του πηλού” και το “καλούπι” της μορφής του πηλού-αντικείμενο. Το πείραμα ξεκινά με ένα μικρό χρονικό πλαίσιο όπου ο φοιτητής διαβάζει τον χάρτη του υλικού και στη συνεχεία ο συντονιστής περιγράφει την διαδικασία και δίνει ένα κομμάτι πηλού χωρίς καμιά καθοδήγηση. H/o συμμετέχων ξεκινάει να πειραματίζεται με το υλικό δοκιμάζοντας τις ιδιότητες και πως επιδρούν οι κινήσεις/ πιέσεις των χεριών και εργαλείων του πάνω στο υλικό. Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την πορεία εργασίας κατά τη μορφοποίηση του υλικού δημιουργήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν δυο μεθοδολογικά εργαλεία: η “γόνιμη επανάληψη” και η “μήτρα” (τάξη αντικειμένων). Κάθε “δοκιμή” καταλήγει σε μία φόρμα. Η/o συμμετέχων “οδηγείται” στην δημιουργία μίας νέας φόρμας μέσω γόνιμων επαναλήψεων. Οι επαναλήψεις “γεννούν” με φυσικό τρόπο μετατροπές και νέες κινήσεις που ξεκινούν να αποκλίνουν από την επαναλαμβανόμενη κίνηση και οδηγούν σε μία νέα κίνηση πάνω στο υλικό. Οι “αστοχίες” (στη συνολική διαδικασία) επίσης μπορούν να αποτελούν τέτοιες μετατροπές. Οι μετατροπές μιας φόρμας εν δυνάμει είναι άπειρες. Στην πραγματικότητα όμως οι επαναλήψεις σταματούν να γεννούν νέες κινήσεις. Ο κύκλος των επαναλήψεων σταματά και το τελικό αντικείμενο που προκύπτει είτε δεν “εξελίσσεται” (μεταλλάσσεται) άλλο είτε γίνεται αυτό το ίδιο μια μήτρα που ανοίγει έναν νέο κύκλο επαναλήψεων. Ο κύκλος κάθε δοκιμής τελειώνει, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, με τη δημιουργία μίας φόρμας που είτε δεν μπορεί να γεννήσει άλλες είτε αποτελεί η ίδια μια νέα μήτρα. “Μήτρα” ονομάζεται τόσο μία φόρμα, μία υφή ή μία διαδικασία εφόσον οδηγεί σε ένα νέο κύκλο επαναλήψεων ή σε έναν κύκλο αντιγραφών. Μια μήτρα αποτελεί καλούπι όταν από αυτήν μπορούν να δημιουργηθούν αντίγραφα. Η διαδικασία της αντιγραφής μέσω καλουπιού μπορεί να παράγει όμοια αντίγραφα, όπως συμβαίνει στη μερική και μαζική παραγωγή, είτε μπορεί τα αντίγραφα αυτά μέσω γόνιμης επανάληψης να οδηγήσουν σε μια νέα μήτρα. Το μοντέλο της “άσκησης” δοκιμάστηκε τρεις φορές. Τα πρώτα δυο πειράματα ήταν ατομικά ενώ το τρίτο εφαρμόστηκε σε μια ομάδα τεσσάρων συμμετεχόντων. Όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, τα μοντέλα βιωματικής μάθησης χαρακτηρίζονται από ανοιχτότητα έτσι ώστε η/ο συμμετέχων να γενικεύσει μια δεξιότητα και να βρει το δικό της/ου τρόπο προσέγγισης. Οι συμμετέχοντες επιλέχθηκαν με βάση τον τομέα σπουδών και την εμπειρία τους με διάφορα υλικά και κατεργασίες υλικών αλλά και με την ευχέρεια που διέθεταν στη χρήση προγραμμάτων παραμετρικού σχεδιασμού. Οι δυο αυτοί παράμετροι ορίστηκαν ώστε να παρατηρηθεί ο βαθμός κατανόησης των συμμετεχόντων - του τρισδιάστατου φυσικού αντικειμένου διαμέσου ενός εύρους διαφορετικών ικανοτήτων που διέθεταν. Τα πρώτα πειράματα έγιναν ατομικά για να κατανοηθεί το μοντέλο άσκησης και η προσέγγιση του συντονιστή. Το τελευταίο πείραμα είναι ομαδικό και διεξήχθη σε χώρο του Τ.Μ.Σ.Π.Σ με συμμετέχοντες προπτυχιακούς και διδακτορικούς φοιτητές. Ο τελικός στόχος του πειράματος μέσω της εισαγωγής του υλικού του πηλού, σε ένα σύνολο εκπαιδευόμενων σχεδιαστών, είναι η αξιολόγηση της πορείας, των εργαλείων και της επεξεργασίας του υλικού αυτού καθώς και η ευεργετική επίδραση του πειράματος στον τρόπο που οι σχεδιαστές κατανοούν τόσο την φύση του υλικού όσο και τη διαδικασία παραγωγής της φόρμας γενικότερα.