Ο θάνατος στην παιδική λογοτεχνία: το παράδειγμα της Άλκης Ζέη - Παπάζογλου, Μάριος - Αθανάσιος (2015)
Σε αυτή τη εργασία επιχειρείται η ανίχνευση των λογοτεχνικών τρόπων αναπαράστασης της ιδέας και της εμπειρίας του θανάτου στις «αθώες» σελίδες της παιδικής λογοτεχνίας. Κυρίως όμως εστιάζεται στην ανάδειξη των αντιλογοκριτικών εκείνων τεχνικών που επιτρέπουν στους εκάστοτε συγγραφείς να μορφοποιήσουν το θάνατο και να τον παρουσιάσουν στα μάτια της αθώας παιδικότητας. Η κίνηση αυτή μας βοήθησε να προβούμε και σε μια γενικότερη σκιαγράφηση της μετανεωτερικής εικόνας της παιδικής λογοτεχνίας με αναφορά το θάνατο. Στο πώς, με άλλα λόγια, διαφορετικές θεματοποιήσεις στους κόλπους της λογοτεχνίας για παιδιά ή διαφορετική διαχείριση των ίδιων ζητημάτων προσδίδει και στον θεσμό μια διαφορετική λειτουργία, χαρακτηρίζοντάς τον άλλοτε ως μέσο αγωγής και κοινωνικοποίησης και ενίοτε ως ψυχαγωγικό και λογοτεχνικό προϊόν. Αναλυτικότερα, ο στενός και περιχαρακωμένος τίτλος του παρόντος: «Ο Θάνατος στην Παιδική Λογοτεχνία», δεν αρθρώνεται, μόνο στο πλαίσιο μιας περιγραφικής ανάλυσης για να συμπυκνώσει και να παραπέμψει [σ]τις καλλιτεχνικές αναπαραστατικές μορφές που επιστρατεύουν τα σχετικά παιδικά βιβλία για να απεικονίσουν στα κειμενικά τους συμφραζόμενα την ιδέα του θανάτου και να διαχειριστούν τις δι-υποκειμενικές ανατροπές που συνεπάγεται η βίωσή του, αλλά χρησιμοποιείται κυρίως θεματογραφικά για να αποτελέσει το παραδειγματικό όχημα που θα μας οδηγήσει στην ανάδειξη των (αντι-λογοκριτικών) μηχανισμών που συστηματικά χρησιμοποιούν οι συγγραφείς παιδικών κειμένων για να αναφέρουν ή να υπονοήσουν το οδυνηρό γεγονός του θανάτου κάνοντάς το προσπελάσιμο από τα παιδιά υπερβαίνοντας ταυτόχρονα την περιρρέουσα ιδεολογική ατμόσφαιρα που επικαθορίζει κάθε παιδική συγγραφή στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας [1960-σήμερα] που διανύουμε. Μια πρώτη ανάγνωση των κειμένων μας έφερε μπροστά σε αυτό που αρκετοί πριν από εμάς είχαν επισημάνει. Ότι δηλαδή τα παιδικά κείμενα μπορούν να διαχωριστούν μεταξύ τους με κριτήριο το εάν αναφέρονται φανερά ή όχι στο θέμα που διαπραγματεύονται. Αυτή η αρχική και αδρομερής ταξινόμηση στο θέμα του θανάτου που μελετάμε χωρίζει τα λογοτεχνήματα-αφηγήματα στα λεγόμενα περί πένθους βιβλία και σε όλα τα υπόλοιπα που στο πλαίσιο τής οικονομίας τής αφήγησής τους «αναγκάζονται» να κάνουν μνεία σε αυτόν. Κινούμενοι σε ένα γενικότερο πλαίσιο, οι δυο αυτές κατηγορίες κειμένων θεωρούμε ότι αντιπροσωπεύουν τις δυο κυρίαρχες τάσεις τής παιδικής λογοτεχνίας -μέσο αγωγής ή λογοτεχνικό αντικείμενο- τάσεις που έχουν το ανάλογό τους και στους κατά καιρούς μελετητές του θεσμού οι οποίοι μπορούν να ονομαστούν παιδοκεντρικοί και βλιβλιοκεντρικοί αντίστοιχα. Έχοντας, λοιπόν, ως κοινό κριτήριο επιλογής τη θεματική του θανάτου αρχικά και το χρόνο γραφής των κειμένων κατόπιν, θα αναφέρουμε συνοπτικά -στο πλαίσιο μια πληρέστερης παρουσίασης- τη βασική αντιλογοκριτική τακτική των κειμένων από την πρώτη κατηγορία για να αναλύσουμε εκτενεστέρα τις αντίστοιχες των (ιστορικο-πολιτικών) μυθιστορημάτων της Άλκης Ζέη, που τη θεωρήσαμε αντιπροσωπευτικό δείγμα της κλασικής παιδικής λογοτεχνίας. Έτσι, θα μπορέσουμε να επισημάνουμε τη διαφορετικότητα στο τρόπο διαχείρισης των εμπειριών θανάτου μέσα από τις τακτικές που χρησιμοποιούν για να αναπαραστήσουν την ιδέα του, εν μέσω παιδαγωγικών δεσμεύσεων και λογοκριτικών ιδεολογιών. Το γενικότερο ενδιαφέρον μας για τους τρόπους αισθητικής αναπαράστασης και σχηματοποίησης τής έννοιας του θανάτου στα λογοτεχνικά κείμενα για παιδιά βρήκε πρόσφορο έδαφος άσκησης και εφαρμογής στην εργογραφία της Άλκης Ζέη. Η τελευταία, σε πείσμα των όποιων εξωραϊστικών ή αποσιωπητικών παιδαγωγικών τακτικών επιχειρεί να μιλήσει ανοιχτά στους νεαρούς αναγνώστες για τα πλέον οδυνηρά γεγονότα τής πρόσφατης ελληνικής ιστορίας ισορροπώντας με δεξιοτεχνία ανάμεσα στην ειλικρίνεια που απαιτεί η οδυνηρή ιστορική πληροφορία και την ευαισθησία που προϋποθέτει η λογοτεχνική σήμανση. Έτσι, καταλήγει να αποκρίνεται ευφυώς στο ερώτημα που ψάχνει έναν τρόπο συγκερασμού πληροφοριακού ιστορικού-πολιτικού υλικού και λογοτεχνικότητας του κειμένου. Αναλυτικότερα, εκκινώντας η ίδια από την ανάγκη μορφοποίησης των βιωμένων εμπειριών της, δημιουργικής εκτόνωσης των αναγνωρισμένων συναισθημάτων της, βαθιάς επιθυμίας σχολιασμού τής κοινωνίας που υπήρξε μάρτυρας και αισθητοποίησης των συσσωρευμένων συγκινήσεών της, ξετυλίγει ετεροχρονισμένα και διαθλαστικά -στο πλαίσιο μιας αυτοβιογραφικής γραφής- την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα που έζησε η ίδια ως παιδί και με αυτό τον τρόπο (έχοντας ως θέμα μάλλον την ίδια της τη ζωή) επιτυγχάνει να αναφερθεί με δεξιοτεχνία στην απώλεια και στο θάνατο ή καλύτερα να μιλήσει για αυτόν με σχήματα και μορφές πιότερο πραϋντικές και ήπιες που από τη μια κάνουν προσβάσιμη και κατανοητή την θανατική ιδέα και από την άλλη υπερβαίνουν την δεδομένη λογοκρισία που βαραίνει επάνω από τα παιδικά της γραπτά όταν αποφασίζει να ξετυλίξει την φρίκη τής τραγικής ενήλικης ζωής. Διαβάζοντας τις σελίδες της κλασικής Ζέη, ο αναγνώστης (ανήλικος ή μη) δεν έρχεται αντιμέτωπος μόνο με τις δύσκολες στιγμές του πρόσφατου ιστορικού και πολιτικού παρελθόντος, αλλά στο μέτρο που μπορεί να το αντιληφτεί μετασχηματίζεται σε μαθητή μιας παιδαγωγικής του θανάτου που δεν στερείται λογοτεχνικής συγκίνησης.